Depresja – co to jest? Endogenna, egzogenna, zimowa
Depresja – co to jest? Każdy czasem jest smutny czy zmęczony. Jednakże te uczucia zwykle mijają z czasem, po pokrzepiającej rozmowie, drzemce czy urlopie. Depresja jest inna. Może zmienić sposób, w jaki śpisz, pracujesz czy jesz (o ile w ogóle będziesz w stanie to robić). Wpływa negatywnie na Twoje kontakty z innymi ludźmi lub zupełnie je ucina. Zamienia podział z czasu pracy, domowych obowiązków i odpoczynku na czas smutku, lęku i rozpaczy. Dowiedz się, co to jest depresja, poznaj jej rodzaje, przyczyny i jak się stawia diagnozę. Zobacz, jak wyjść z depresji.
Depresja – co to jest?
Wbrew pozorom to nie choroba bogatych celebrytów i rozpuszczonych dzieci. Na depresję w podobnym stopniu chorują bogaci, co biedni, wykształceni, co mniej wykształceni, młodsi, co starsi, a poza tym osoby różnych ras czy kultur. Nie istnieje żadna magiczna bariera, która chroniłaby przed zachorowaniem na depresję. Może więc zachorować Twoja mama, syn, żona, szef, współpracownica, sąsiadka czy sprzedawca w Twojej piekarni. Możesz zachorować i Ty, dlatego warto znać objawy depresji.
Przede wszystkim depresja nie oznacza wyłącznie problemów ze smutkiem. Może on zupełnie nie występować, co nie zmienia faktu, że ta osoba ma depresję. Zamiast tego może odczuwać lęk, mieć problemy ze snem, zmęczeniem, które nie mija nawet po odpoczynku, kłopoty z koncentracją i pamięcią, chodzić poirytowana albo wręcz wściekła, stracić zupełnie apetyt albo jeść za dużo. A może tylko narzeka, że ciągle brzuch ją boli, łamie ją w kościach i ciągle łapie ją jakieś przeziębienie.
Depresja – co to jest? Rodzaje
Główny podział wygląda następująco:
- depresja jako jednorazowy epizod,
- depresja nawracająca, inaczej choroba afektywna jednobiegunowa, czyli choroba przewlekła, gdzie okresy choroby przeplatają się z okresami zdrowia (ale wystąpiły co najmniej 2 epizody depresji),
- dystymia, inaczej depresja przewlekła, czyli trwająca ponad 2 lata, gdzie poprawa nigdy nie trwała dłużej niż 2 miesiące,
- depresja dwubiegunowa (czyli choroba afektywna dwubiegunowa), podczas której okresy depresji przeplatają się z okresami manii lub hipomanii (nieadekwatnie do sytuacji podniesionego nastroju i/lub zwiększonej irytacji) oraz remisji, gdy nie występują objawy.
Depresja endogenna
To depresja “ze środka”, czyli teoretycznie niespowodowana przez żadne czynniki zewnętrzne np. problemy w pracy czy wydarzenia traumatyczne. Depresja endogenna ma podłoże głównie genetyczne. W takim przypadku choroby psychiczne występują rodzinnie, z pokolenia na pokolenie. Często kolejne pokolenie zaczyna chorować wcześniej i choruje ciężej. W teorii ta depresja jest ciężka.
Depresja egzogenna
To depresja “z zewnątrz”, spowodowana przez czynniki zewnętrzne np. traumatyczne wydarzenie, problemy w domu lub w pracy, śmierć bliskiej osoby, trudności finansowe. Ta depresja w teorii jest lżejsza i zaczyna się później.
Depresja endogenna czy egzogenna?
W praktyce te terminy mieszają się ze sobą. U osób z depresją egzogenną epizody potrafią pojawiać się spontanicznie, bez przyczyny albo znajduje się przypadki chorób psychicznych w rodzinie, co udowadnia podłoże genetyczne. Potrafią również ciężko chorować np. po śmierci bliskiej osoby. Z kolei osoby z depresją endogenną często zaczynają chorować po trudnym wydarzeniu albo to wydarzenie powoduje nawrót choroby.
Nie ma żadnego obiektywnego testu, który pomógłby określić, czy depresja jest endogenna czy egzogenna. Lekarze i terapeuci spekulują więc na podstawie rozmowy z pacjentem i jego historii rodzinnej. Jednakże, tak czy siak, nie zmienia to nic w leczeniu, bo ono zależne jest od rodzaju, liczby i ciężkości objawów i innych czynników.
Dlatego wolimy podejście biopsychospołeczne, według którego w każdej depresji istnieją czynniki:
- biologiczne – np. geny, wrodzony poziom neuroprzekaźników, choroby fizyczne występujące w rodzinie, które zaostrzają przebieg depresji,
- psychologiczne – np. charakter, który wywołuje konflikt z otoczeniem – nieśmiałość, niskie poczucie własnej wartości, perfekcjonizm,
- społeczne – np. sytuacja materialna, trudny charakter osób w otoczeniu np. szefa, brak wsparcia od bliskich.
Depresja zimowa
To rodzaj melancholii, który pojawia się w okresie jesienno-zimowym, zwykle od listopada. Ma związek z krótszymi dniami (mniejszą liczbą godzin, kiedy świeci Słońce), niższą temperaturą i ogólną tendencją ssaków do zapadania w zimowy sen.
Niestety jako ludzie nie mamy tego zwyczaju. Wręcz przeciwnie, w wielu firmach to właśnie listopad i grudzień są najgorętszymi miesiącami w roku, z największą ilością pracy i chęcią wyrobienia dobrego wyniku na koniec.
Poza tym zbliżające się Święta również nie napawają osób z depresją optymizmem. Wiele osób cieszy się z rodzinnego spotkania i prezentów. Osoby z depresją (nie tylko zimą) drżą na myśl o konfliktach rodzinnych, wydatkach na prezenty i byciu zapędzanym do gotowania i sprzątania w momencie roku, kiedy najchętniej położyliby się na kilkumiesięczną drzemkę.
Depresja – co to jest? Objawy
Do najczęstszych objawów depresji należą:
- uporczywy smutek i/lub lęk, nieadekwatny do sytuacji,
- uczucie pustki, braku nadziei, pesymizmu,
- zwiększona irytacja, frustracja, niepokój,
- poczucie winy, bezwartościowości, bezradności,
- utrata zainteresowania lub możliwości odczuwania przyjemności z dotychczasowych hobby czy metod relaksu,
- zmęczenie, brak energii, spowolnienie (jakbyś chodził w smole),
- problemy z koncentracją, pamięcią, podejmowaniem decyzji,
- problemy z zasypianiem, wybudzanie się w nocy lub wcześnie rano albo spanie zbyt długo, po kilkanaście godzin,
- znaczny spadek lub wzrost apetytu, a co za tym idzie zmiana masy ciała,
- niewytłumaczalne bóle ciała, głowy, skurcze, problemy trawienne bez wyraźnej fizycznej przyczyny, które nie przechodzą po tradycyjnym leczeniu,
- myśli o bezsensie własnej egzystencji, samobójcze lub próby samobójcze.
Depresja może przebiegać również z innymi zmianami w nastroju i zachowaniu:
- większą złością, irytacją,
- uczuciem niepokoju albo bycia na krawędzi,
- wycofywaniem się z kontaktów społecznych,
- byciem negatywnym albo zdystansowanym,
- zwiększonym zaangażowaniem w zachowania ryzykowne,
- większą impulsywnością,
- zwiększonym spożyciem alkoholu i narkotyków,
- izolowaniem się od rodziny i przyjaciół,
- problemem z wypełnieniem obowiązków lub ignorowaniem spełnianych do tej pory ról,
- problemem z libido i potencją.
Jeden objaw nie oznacza, że masz depresję, ale nie musisz mieć wszystkich. Liczy się również ich intensywność i długość, a przede wszystkim wpływ na codzienne funkcjonowanie.
Depresja – co to jest? Diagnoza
Aby otrzymać diagnozę depresji, musisz mieć objawy przez większość dnia, prawie każdego dnia, przez co najmniej 2 tygodnie. Jednym z objawów musi być obniżony nastrój lub utrata zainteresowania lub możliwości odczuwania przyjemności z większości aktywności. Dzieci i nastolatki mogą być bardziej poirytowane niż smutne.
Jeśli podejrzewasz, że masz depresję, porozmawiaj ze swoim lekarzem rodzinnym albo psychiatrą. Pamiętaj:
psychiatra to lekarz. Ukończył 5-6-letnią Akademię lub Uniwersytet Medyczny, odbył roczny staż w szpitalu, a następnie przez 5 lat uczył się psychiatrii. Jako że psychiatra jest lekarzem, może wystawić Ci:
- e-zwolnienie,
- e-receptę,
- e-zaświadczenie np. do sądu, ZUSu.
Psycholog nie ma takiej możliwości.
Często głównie ze względu na formalności związane z wystawieniem zwolnienia czy recepty (wymogi NFZ-tu, ZUS-u), musi wystawić Ci diagnozę.
Niektóre leki i choroby fizyczne, takie jak np. niedoczynność tarczycy, mogą powodować te same objawy, co depresja albo zaostrzać jej przebieg i powodować, że leczenie będzie nieskuteczne. Odpowiednie leczenie choroby fizycznej zwiększa skuteczność leczenia przeciwdepresyjnego.
Depresja – co to jest? Przyczyny
Do możliwych przyczyn depresji należą:
1. Geny
jeśli depresja występuje w Twojej rodzinie, istnieje większa szansa, że sam zachorujesz. Jeśli któreś z Twoich rodziców, rodzeństwa, dziadków chorowało w przeszłości, sam możesz (ale nie musisz) zachorować. Według badań posiadanie rodzica lub jednego z dziadków z depresją podwaja ryzyko wystąpienia choroby. Depresja jest w około 40% zależna od genów.
2. Biochemia mózgu
Niedobór pewnych neuroprzekaźników np. serotoniny, dopaminy, noradrenaliny, histaminy, GABA.
3. Zmiany hormonalne
W trakcie i po ciąży, menopauza, problemy z tarczycą. Depresja ciążowa i poporodowa szczególnie może wystąpić u kobiet, które wcześniej chorowały na depresję. Sprawę utrudnia fakt, że w pierwszym trymestrze nie powinno się stosować większości leków przeciwdepresyjnych. Menopauza może powodować depresję w ciągu pierwszych kilku lat.
4. Choroby fizyczne
Choroby przewlekłe czy poważne choroby zwiększają ryzyko. Należą do nich:
- niedoczynność tarczycy,
- choroby serca,
- nowotwory,
- przewlekły ból,
- urazy głowy,
- choroby wątroby,
- choroba Addisona.
5. Osobowość
Niskie poczucie własnej wartości, perfekcjonizm, pesymizm. Jednak te cechy same w sobie mogą być spowodowane przez geny, wychowanie czy doświadczenia z dzieciństwa.
6. Sposób myślenia
Negatywne przekonania o sobie, świecie albo przyszłości (tak zwana negatywna triada poznawcza).
7. Problematyczne sposoby radzenia sobie ze stresem (jak unikanie)
8. Stresujące przeżycia
Śmierć, utrata pracy, wydarzenia traumatyczne, stała presja. Ryzyko wzrasta, jeżeli przestaniesz kontaktować się ze swoimi przyjaciółmi i rodziną i będziesz próbował radzić sobie sam.
9. Problemy w dzieciństwie – trauma lub trudne warunki dorastania
10. Brak wsparcia społecznego
Samotność zwiększa ryzyko depresji. Ból po rozstaniu czy żałoba mogą zamienić się w depresję.
11. Ubóstwo i dyskryminacja
12. Dieta
Zbyt duża ilość spożywanego cukru, niedobory witaminowe i mineralne, zbyt duża ilość spożywanych kwasów Omega-6 w stosunku do Omega-3.
13. Alkohol i narkotyki
Kiedy życie staje się stresujące lub trudne, wiele osób próbuje sobie radzić pijąc alkohol lub biorąc narkotyki. Może to wywołać lub pogłębić istniejącą depresję i zmniejszyć skuteczność leczenia przeciwdepresyjnego.
14. Niektóre leki, takie, jak:
- leki przeciwpadaczkowe,
- kortykosteroidy,
- betablokery,
- stymulanty,
- statyny,
- leki uspokajające.
Depresja – co to jest? Jak wygląda diagnoza depresji
Najlepiej, aby diagnozę depresji przeprowadził lekarz psychiatra. Tylko on jest w stanie wykluczyć inne przyczyny depresji np. anemię. Jeśli istnieje fizyczna przyczyna depresji, można ją leczyć i w ten sposób pozbyć się depresji lub znacznie zwiększyć skuteczność leczenia.
Z tego względu psychiatra będzie pytał o sprawy medyczne:
- wzrost,
- wagę,
- przebyte operacje,
- choroby przewlekłe,
- przyjmowane leki (również suplementy),
- choroby (fizyczne i psychiczne) w rodzinie,
- używki.
Oczywiście przede wszystkim zapyta jednak o depresję:
- kiedy się zaczęła,
- jak wygląda,
- czy objawy utrzymują się cały czas, czy pojawiają się w określonych okolicznościach.
Najlepiej mów o objawach własnymi słowami. Nie używaj określeń z internetu, bo często są tam błędnie tłumaczone albo stanowią niepotrzebny skrót. Zamiast więc powiedzieć: “cierpię na bezsenność, mam lęki i anhedonię”, powiedz na przykład:
- “wybudzam się o trzeciej w nocy i nie mogę już spać do rana, chociaż zasypiam bez problemu. Boję się wychodzić z domu, że spotkam kogoś z pracy. Nic nie sprawia mi przyjemności, nawet moje hobby”.
Widzisz różnicę? Dajesz tutaj konkret, dzięki któremu psychiatrze będzie łatwiej mierzyć postępy w leczeniu. Wtedy będzie mógł na następnej wizycie zapytać:
- “czy dalej wybudza się Pan o trzeciej w nocy?”
- “jak idzie Panu wychodzenie z domu?”
- “czy coś zaczęło Panu sprawiać przyjemność?”
Depresja – co to jest? Leczenie
Leki przeciwdepresyjne
Antydepresanty to leki stosowanie między innymi do leczenia depresji. Zmieniają to, w jaki sposób mózg produkuje i używa konkretnych substancji chemicznych, neuroprzekaźników. To one biorą udział w regulacji nastroju i poziomu stresu.
Antydepresanty potrzebują kilku tygodni – najczęściej 4-8 – aby zacząć działać. Warto dać lekowi szansę i nie odstawiać go po przeczytaniu ulotki czy przyjęciu pierwszej dawki. Tylko te leki, które są przyjmowane regularnie, mają szansę zadziałać. Warto więc wyposażyć się w pojemniki na leki i poustawiać budziki, aby o nich pamiętać.
W przypadku depresji nawracającej, dwubiegunowej czy opornej na leczenie (lekoopornej), często dołącza się dodatkowy lek. Najczęściej jest to lek przeciwpadaczkowy albo antypsychotyczny. Nie oznaczają one, że ktoś ma depresję i padaczkę czy depresję i psychozę. Leki te mają za zadanie wzmocnić (albo uaktywnić) działanie leku przeciwdepresyjnego.
Jak wszystkie leki i substancje w ogóle, leki przeciwdepresyjne również powodują skutki uboczne. Zanim jednak przerwiesz kurację, porozmawiaj ze swoim lekarzem. Na wiele dolegliwości można jakoś zaradzić. Większość mija samoistnie po upływie 2 tygodni.
Psychoterapia
Terapia terapii nierówna. Występują nurty, które różnią się między sobą skutecznością. W badaniach naukowych najlepiej pod tym względem wypada terapia poznawczo-behawioralna (CBT) i interpersonalna (IPT). Jednak nawet przy odpowiednim nurcie musi zaistnieć „chemia” między pacjentem a terapeutą.
Psychoterapia czy leki – co wybrać?
Jeśli masz taką możliwość – najlepiej oba. Połączenie leków z psychoterapią w badaniach oddala ryzyko nawrotu depresji na poziomie 80%. Same leki to 57%, a psychoterapia solo tylko 36%. Placebo (czyli tabletka cukrowa, która udaje lek) – 10%.
Podsumowanie
Wiesz już, co to jest depresja i jakie są jej rodzaje. Poznałeś również przyczyny depresji i dostępne metody leczenia. Wiesz już, jaki masz wybór. A jeśli sam masz problem z depresją lub znasz kogoś takiego, sprawdź naszą nową książkę “Jak wyjść z depresji – krok po kroku”. Autorkami jesteśmy my, czyli Anna Bondyra – lekarz psychiatra i Daria Dubiel – copywriter medyczny. Pokazujemy w niej, w jaki sposób możesz wygrać z depresją (samemu lub z pomocą). Opisujemy w niej 78 ćwiczeń na depresję, które możesz zrobić sam w domu. Znajdziesz tam również 30 metod leczenia (leki, fototerapię, psychoterapię, przezczaszkową stymulację magnetyczną itd.).
Kupisz ją w księgarniach internetowych:
